Ondernemen in een wereld van verbroken relaties

by

Het gesprek over nieuw leiderschap is aan de orde van de dag. Maar hoe ziet dat eruit? Die vraag stelden we aan Herman Wijffels, oud-topman bij de Rabobank en de Wereldbank, oud-voorzitter van de SER en emeritus hoogleraar Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering.

‘Als ik me beperk tot de mensen die dagelijks met leiderschap bezig zijn, dan heb ik het gevoel dat we het omslagpunt naderen. De belangstelling voor nieuw leiderschap neemt zienderogen toe. Het is een beweging van onderop: bepaalde bedrijven die opeens anders gaan opereren, buurtinitiatieven, energiecorporaties die zich bezig gaan houden met circulaire economie. Er is veel meer dan voorheen het besef dat we vanuit een andere normering moeten gaan leven en leiding geven. Meer van binnenuit.’

Aan het woord is Herman Wijffels, gelauwerd econoom en jarenlang aanvoerder van de duurzame top honderd. Wijffels maakt zich sterk voor een ander leiderschap, met name Servant Leadership, een leiderschapsfilosofie die de mens centraal stelt. Hij is optimistisch over leiders van nu, maar ziet ook de tegenkant: ‘Het establishment wil nog niet mee. Er is een sterke gevestigde orde in politiek en bedrijfsleven, die nu nog steeds de dienst uitmaakt, en die nog niet aan nieuw leiderschap toe is. Sterker, ze proberen met man en macht het oude leiderschap te restaureren, crisis of niet.’

 

KOMT DAT OMDAT ZE DE AANDEELHOUDERSWAARDE NOG STEEDS CENTRAAL STELLEN?

‘Er zijn veel agenda’s die je centraal kunt stellen. De economische, maar ook de milieu-agenda, de politieke agenda, enzovoort. Het vraagt moed om de mens centraal te stellen, want dat is voor veel leiders nieuw, onzeker. Het management denken dat controle boven alles stelt is nog dominant. We hebben een nieuw script nodig waarop we ons kunnen baseren. In mijn ogen is dat een script waarin de mens centraal staat. Daar meten we vervolgens die andere agenda’s aan af.

Het is duidelijk dat niet iedereen daar belang bij heeft. Het geld wordt verdeeld langs oude lijnen van controle en macht. Dat mechanisme komt voort uit de Verlichting, de natuurkunde van Newton en het rationalisme van Descartes.

 

Er is een sterke gevestigde orde in politiek en bedrijfsleven, die nu nog steeds de dienst uitmaakt, en die nog niet aan nieuw leiderschap toe is.

 

Die hebben een enorme slinger gegeven aan het denken in termen van analyseerbare oorzaak- en maakbaar gevolg. Daardoor zijn we losgeraakt van onze oorsprong en leven we nu in een wereld van verbroken relaties, tussen mens en aarde, tussen mensen onderling, en noem maar op. Het sociale weefsel is daardoor ook enorm verarmd. Het specialisatiebeginsel van Newton heeft ons enorm ver gebracht, maar het voldoet niet meer. Overal in de samenleving zie je mensen lijden onder verbroken relaties.’

 

HEEFT DE HUIDIGE POLARISATIE OP MAATSCHAPPELIJK EN POLITIEK TERREIN DAAR MEE TE MAKEN? IS DAT EEN POGING OM OVERZICHT EN CONTROLE TE HOUDEN IN EEN WERELD DIE STEEDS MEER GEREGEERD WORDT DOOR DE WETTEN VAN COMPLEXITEIT?

‘Ja, dat denk ik zeker. Die reflex is ook niet onbegrijpelijk, maar de slinger is te ver doorgeschoten. In de zorg voorop, maar ook in het milieu. De mensen van nu passen niet meer bij de organisatievormen van het verleden en met zijn allen passen we al niet meer op de planeet. Dat zijn twee enorme uitdagingen die we voor ons zien. En daar gaat leiderschap over. Het is de taak van het nieuwe leiderschap om die versplinterde wereld weer heel te maken.’

 

DAT KLINKT MOOI, MAAR HOE KRIJG JE DIE LEIDERS ZOVER?

‘We staan voor een paradigmaverandering met een revolutionair karakter. En ik heb nog nooit een revolutie voort zien komen uit de zittende nomenclatuur. Het moet dus komen van onderop, want de zittende nomenclatuur gaat pas om als er genoeg druk komt van onderop. Dat zal er niet als een ouderwetse revolte uitzien, maar de gevolgen van die druk zullen wel heel disruptief zijn voor de bestaande orde. Dat is ook mijn hoop.’

‘De nieuwste generaties zijn al geladen met het bewustzijn dat nodig is om te veranderen. Dat geldt zeker niet voor allemaal, maar ze zijn er wel. Zij hebben als het ware het nieuwe script al geïncorporeerd. Ik geef daar ook de nieuwe media een beetje credit voor. Die hebben heel veel veranderd in het discours. Dat wordt niet meer van bovenaf gestuurd. Ik zie het aan mijn kleinkinderen: als die vast zitten in een nieuwe game kijken ze niet in het

 

Steeds meer bedrijven omarmen de circulaire economie,

 

handboek, maar vragen ze het via sociale media aan hun vriendjes. De jongste generatie raakt dus op een heel andere manier met elkaar verbonden dan via de oude hiërarchische structuren. En dat werkt. Dat zullen we dan ook heel erg moeten stimuleren.’

 

IS HET NIET ZO DAT DE NIEUWE GENERATIES NOG VEEL MEER IK-GERICHT ZIJN DAN DE VORIGE? ZE HEBBEN ALLES, MAAR MATERIEEL GELUK LIJKT BIJ EEN ENORM GROTE GROEP VOOROP TE STAAN. DE TWEEVERDIENER MET ZIJN AUDI LIJKT NOG MAAR WEINIG TE GEVEN OM HET MILIEU, OF ANDERE ZAKEN DIE GROTER ZIJN DAN HIJZELF.

‘Die dingen zie ik ook, maar we moeten ons realiseren dat we voor een transitie staan die niet zomaar binnen een generatie uit te voeren is. We moeten het script waar we het over hadden, het hele leven als het ware opnieuw uitvinden. We leven nu lineair: we boren een bron aan en putten die net zo lang uit tot hij op is, en dat doen we met alle bronnen die we hebben. Dat konden we doen zolang we met heel weinig waren en niet zoveel nodig hadden, maar we leven nu in een wereld waarin we dat niet eindeloos kunnen volhouden. Dus moeten we naar een circulaire wereld toe. Dat is een majeure cultuurverandering, waar je minimaal dertig of vijftig jaar voor nodig hebt. In dat licht vind ik dat er best reden is voor optimisme. Steeds meer bedrijven omarmen de circulaire economie.’

 

HOE VERBIND JE DAT CONCREET MET HET CENTRAAL STELLEN VAN DE MENS?

‘Voor het bedrijfsleven wordt het de vraag hoe ze waarde kunnen toevoegen aan drie dimensies: de financieel-economische, de ecologische en de sociale. En voorwaarde daarvoor is de kwaliteit van de verbinding op alle drie niveaus. Je kunt je niet alleen verbinden met het financieel-economische, je moet óók de verbinding met de mensen aangaan, en óók met duurzaamheid. Het één kun je niet los zien van het ander. In een circulaire productieketen komt daar de verbinding tussen bedrijven onderling bij. Sámen maak je het verschil, daarmee bouw je sociaal kapitaal op. In feite keer je de prioriteiten om: je begint ermee om alle capaciteiten van je mensen en van andere bedrijven in de keten op de best mogelijke manier te benutten –wat betekent dat je ze in staat stelt om hun kwaliteiten te ontwikkelen, en dát wend je aan voor financieel rendement.

Steeds meer bedrijven zien dat dit de economie van de toekomst is.’

 

DAT IS DAN WEL EEN TOEKOMST WAARVAN PAS DOOR VOLGENDE GENERATIES GEPROFITEERD KAN WORDEN, TERWIJL DE INVESTERINGEN NU GEDAAN MOETEN WORDEN. HOE VERHOUDT ZICH DAT TOT DE WAAN VAN DE DAG, DIE NU OVERAL REGEERT?

‘Dat is inderdaad een groot probleem. We leven in een contante waarde-cultuur. We brengen alles terug tot wat het vandaag waard is, en dat doen we op een manier waarin de toekomst goedkoper wordt. We waarderen ons de toekomst als het ware af: discounting the future. We kunnen dat alleen doorbreken door de verticale dimensie in het bestaan terug te brengen. Die dimensie is dat we doen wat onze eigen ontwikkeling van ons vraagt, maar tegelijkertijd op een manier die een bijdrage levert aan het geheel en aan de toekomstige generaties. We moeten dus weer over meerdere generaties heen denken.’

 

DE VERTICALE DIMENSIE TERUGBRENGEN. DAT BRENGT ONS BIJ DE ROL VAN SPIRITUALITEIT. IS DIE NOODZAKELIJK VOOR HET LEIDERSCHAP VAN DE TOEKOMST?

‘Die is onontbeerlijk. Spiritualiteit is het juiste woord. Het gaat niet om religie, maar om een geïnspireerde manier om in het leven te staan en je leven en dat om je heen in dat perspectief te zien. Dat is in wezen een heel klassiek perspectief, van de Harmonie der Sferen. Dan gaat het over de sfeer tussen mensen onderling, de sfeer tussen mens en aarde, en de sfeer tussen de mensheid en het kosmische geheel of het kosmische pad, hoe je dat ook benoemen wilt. In China vinden ze dat heel gewoon, terwijl wij het kennen van Pythagoras, maar het kwijt zijn geraakt. Die wijsheid staat nog recht overeind. Basis is het principe van de menselijke waardigheid. Die moet leidend zijn voor wat je neerzet in de wereld.’

 

You may also like